Poradnik Pracownika

Dodatki do emerytur – kiedy i komu przysługują?

Biorąc pod uwagę wysokość emerytur, jakie są w ogromnej większości wypłacane w Polsce, łatwo zgodzić się z tezą, w której myśl każde dodatkowe pieniądze mają duże znaczenie, szczególnie w obecnych realiach, gdy pieniądz traci na wartości. Emeryci mogą uzyskać dodatkowe środki finansowe, przy czym nie chodzi w tym przypadku o podejmowanie aktywności zarobkowej. W przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych aktach prawnych przewidziano dodatki do emerytur, pod warunkiem spełnienia kryteriów ustawowych. Kiedy i komu powinny być przyznane wspomniane dodatki – o tym piszemy w artykule.

Dodatki pielęgnacyjne do emerytur przysługujące na podstawie ustawy emerytalnej

W przepisach Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej ustawą emerytalną, przewidziano w zasadzie jeden powszechnie obowiązujący dodatek – jest nim dodatek pielęgnacyjny.

Dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia (art. 75 ust. 1 ustawy emerytalnej).

Trzeba jednocześnie pamiętać, że – zgodnie z art. 75 ust. 4 ustawy emerytalnej – osobie uprawnionej do emerytury lub renty przebywającej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje, chyba że przebywa poza tą placówką przez okres dłuższy niż 2 tygodnie w miesiącu.

Dodatek pielęgnacyjny podwyższa się wskaźnikiem waloryzacji rent i emerytur od miesiąca, w którym przeprowadzana jest waloryzacja. Od 1 marca 2022 roku wynosi on 256,44 zł.

Dodatek kombatancki

Kombatantom i innym osobom uprawnionym pobierającym emeryturę lub rentę albo uposażenie w stanie spoczynku bądź uposażenie rodzinne, przysługuje dodatek zwany dalej dodatkiem kombatanckim. Tak stanowi art. 15 ust. 1 Ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, zwanej dalej ustawą kombatancką.

Dodatek kombatancki przysługuje oprócz emerytury lub renty i nie jest uwzględniany przy obliczaniu wysokości świadczeń określonych w przepisach ustawy emerytalnej.

W razie zbiegu prawa do kilku świadczeń o charakterze emerytalno-rentowym przysługuje tylko jeden dodatek kombatancki wskazany w art. 15 ust. 1 cytowanej ustawy.

Osobie uprawnionej jednocześnie do dodatku kombatanckiego i dodatku z tytułu tajnego nauczania na podstawie odrębnych przepisów przysługuje tylko jeden z tych dodatków – wyższy lub wybrany przez zainteresowanego.

Kwota dodatku kombatanckiego ulega podwyższeniu przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji emerytur i rent – od miesiąca, w którym jest przeprowadzana waloryzacja. Aktualnie, od 1 marca 2022 roku, dodatek kombatancki wynosi 256,44 zł.

Dodatek kompensacyjny

Kombatantom i innym osobom uprawnionym przysługuje dodatek kompensacyjny w wysokości 15% dodatku kombatanckiego (art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy kombatanckiej).

Poza kombatantami dodatek kompensacyjny przysługuje także wdowom lub wdowcom – emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne, pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych.

Dodatek kompensacyjny podlega waloryzacji na ogólnych zasadach – od 1 marca 2022 roku wynosi 38,47 zł.

Ryczałt energetyczny

Kombatantom i innym osobom uprawnionym – emerytom, rencistom i inwalidom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne przysługuje ryczałt energetyczny pozwalający na obniżenie kosztów stałych gospodarstw domowych osób uprawnionych.

Prawo do ryczałtu energetycznego przysługuje także wdowom lub wdowcom – emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne, pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych.

Ryczałt energetyczny podlega corocznej waloryzacji – aktualnie, czyli od 1 marca 2022 roku, kwota ryczałtu to 192,58 zł.

Dodatek za tajne nauczanie

Dodatek za tajne nauczanie przysługuje na podstawie Ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela, zwanej dalej KN.

Nauczycielom, którzy w czasie okupacji prowadzili tajne nauczanie, przysługuje dodatek do emerytury lub renty w wysokości 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin ostatniej waloryzacji emerytur i rent, jeżeli nie pobierają takiego dodatku z innego tytułu (art. 90 ust. 1 KN).

Dodatek za tajne nauczanie przysługuje również nauczycielom, którzy przed 1 września 1939 roku nauczali w języku polskim w szkołach polskich na terenie III Rzeszy Niemieckiej oraz byłego Wolnego Miasta Gdańska, jeżeli nie pobierają dotychczas takiego dodatku z innego tytułu.

Przyznanie dodatku za tajne nauczanie w obydwu wskazanych przypadkach następuje na wniosek zainteresowanego.

Kwota dodatku za tajne nauczanie ulega podwyższeniu przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji emerytur i rent – od miesiąca, w którym jest przeprowadzana waloryzacja.

Obecnie obowiązująca wysokość dodatku za tajne nauczanie to 256,44 zł (od 1 marca 2022 roku).

Świadczenie dla żołnierzy zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianych w określonych podmiotach

Ustawa z dnia 2 września 1994 roku o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych przewiduje wypłatę świadczenia pieniężnego żołnierzom:

  • zastępczej służby wojskowej, którzy w latach 1949–1959 byli przymusowo zatrudniani w kopalniach węgla, kamieniołomach oraz w zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranowych;
  • z poboru w 1949 roku, którzy byli wcieleni do ponadkontyngentowych brygad „Służby Polsce” i przymusowo zatrudniani w kopalniach węgla i kamieniołomach;
  • przymusowo zatrudnianym w batalionach budowlanych w latach 1949–1959.

Kwota świadczenia pieniężnego ulega podwyższeniu przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji emerytur i rent od miesiąca, w którym jest przeprowadzana waloryzacja. Od 1 marca 2022 roku świadczenie to wynosi 256,44 zł.

Świadczenie przysługujące osobom deportowanym

Ustawa z dnia 31 maja 1996 roku o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przewiduje wypłatę świadczenia pieniężnego w wysokości uzależnionej od długości trwania pracy przymusowej po deportacji. Aktualnie świadczenie przysługuje w wysokości 12,02 zł za 1 miesiąc pracy. Podlega waloryzacji wskaźnikiem odnoszącym się do emerytur i rent.

Świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku:

  • kombatanckiego określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego;
  • za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów.

Świadczenie przysługujące cywilnym niewidomym ofiarom działań wojennych

Kolejnym rodzajem dodatku wypłacanego wraz z emeryturą jest świadczenie przysługujące cywilnym niewidomym ofiarom wojny, czyli osobom będącym obywatelami polskimi, posiadającym stałe zamieszkanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (RP), które, nie wchodząc w skład formacji wojskowych, zmilitaryzowanych służb państwowych lub formacji zbrojnych ruchu oporu, doznały naruszenia sprawności organizmu powodującego całkowitą niezdolność do pracy poprzez utratę wzroku w wyniku:

  • działań wojennych w okresie wojny 1939–1945;
  • eksplozji niewypałów lub niewybuchów pozostałych po wojnie 1939–1945, na terytorium RP.

Podstawą ustalenia prawa i wypłaty wymienionego świadczenia są unormowania Ustawy z dnia 16 listopada 2006 roku o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących cywilnym niewidomym ofiarom działań wojennych. 

Świadczenie to przysługuje w kwocie renty socjalnej, której zasady nabywania i wypłaty regulują przepisy Ustawy z dnia 27 czerwca 2003 roku o rencie socjalnej.

W razie zbiegu prawa do omawianego świadczenia z dodatkami lub innymi świadczeniami przysługuje tylko jedna należność – wyższa lub wybrana przez zainteresowanego.

Dodatki do emerytur – podsumowanie

Dodatki do emerytur stanowią ważny składnik uzupełniający niewysokie świadczenia pobierane przez uprawnionych. Aby uzyskać prawo do konkretnego dodatku, trzeba spełnić wymogi ustawowe. W przypadku dodatku pielęgnacyjnego istotny jest stan zdrowia ubezpieczonego (całkowita niezdolność do pracy oraz do samodzielnej egzystencji) lub ukończenie 75 lat. W odniesieniu do innych dodatków określono jeszcze inne kryteria. Wspomniane dodatki podlegają waloryzacji na ogólnych zasadach dotyczących emerytur i rent.

Strzałka