Poradnik Pracownika

Urlop wychowawczy łączony z wykonywaniem pracy

Urlop wychowawczy należy do uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem. Zasady korzystania z niego pozwalają na łączenie wspomnianego urlopu – w określonych ramach – z aktywnością, która nie dotyczy opieki nad dzieckiem.

Prawo do urlopu wychowawczego

Pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy (wliczając w to poprzednie okresy zatrudnienia) ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 marca 2011 roku, I OSK 2066/10

Istotą osobistej opieki nad dzieckiem jest to, że dla osoby korzystającej z urlopu wychowawczego zasadniczym, stałym i codziennym obowiązkiem jest zapewnienie dziecku niezbędnych środków bezpieczeństwa, utrzymania, rozwoju i wychowania i to w takim zakresie, w jakim równoczesne sprawowanie opieki przez inne osoby jest zbędne. W rozliczeniu dobowym sprawowanej opieki mogą istnieć przerwy w kontakcie dziecka z rodzicem (zakupy, wizyty lekarskie, kontakty z dziadkami), sytuacji takich nie można jednak porównywać z przerwami spowodowanymi zatrudnieniem.

Wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy. Jest udzielany na okres nie dłuższy niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia. Jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, dodatkowo może być udzielony urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia.

Urlop wychowawczy przysługuje obojgu rodzicom lub opiekunom dziecka, którzy mogą z niego korzystać jednocześnie. W takim przypadku łączny wymiar urlopu wychowawczego nie może przekraczać wymiarów określonych wyżej.

Sposób udzielenia urlopu wychowawczego

Urlop wychowawczy jest udzielany nie więcej niż w 5 częściach na pisemny wniosek pracownika składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z niego.

Okoliczność, że prawo do urlopu wychowawczego jest uprawnieniem pracownika, nie oznacza, iż ma ono charakter samowykonalny. Warunkiem aktualizującym uprawnienie pracownika jest złożenie wniosku o urlop, w wyniku którego pracodawca – po sprawdzeniu, czy zostały spełnione wymagane warunki powstania uprawnienia urlopowego – dokonuje czynności udzielenia urlopu. Przepisy Kodeksu pracy nie określają precyzyjnie, w jaki sposób pracodawca udziela pracownikowi urlopu, tzn. w jakim momencie pracownik może rozpocząć wykorzystywanie urlopu bez narażania się na zarzut, że zrobił to samowolnie. Udzielenie urlopu przez pracodawcę musi być wyraźne, tzn. akceptacja rozpoczęcia urlopu w zaplanowanym terminie nie może budzić wątpliwości. Pracownik, który złożył wniosek o udzielenie mu urlopu, nie może zatem bez wyraźnej akceptacji podmiotu zatrudniającego przystąpić do jego wykorzystywania. Przepisy prawa pracy nie stwarzają podstaw do przyjęcia domniemania, że „milczenie” pracodawcy jest równoznaczne z zaakceptowaniem wniosku pracownika w sprawie udzielania mu urlopu wychowawczego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego siedziba we Wrocławiu z 11 maja 2011 roku, IV SA/Wr 28/11).

Prawo do obniżenia wymiaru etatu

Zgodnie z art. 1867 § 1 Kodeksu pracy pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego może złożyć pracodawcy pisemny wniosek o obniżenie jego wymiaru czasu pracy do wymiaru nie niższego niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.

Urlop wychowawczy a wykonywanie pracy

Jak stanowi art. 1862 § 1 Kodeksu pracy, pracownik ma prawo podjąć:

  • pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy
  • albo inną działalność,
  • a także naukę lub szkolenie,

jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Pracownik nie ma obowiązku występowania o zgodę pracodawcy na podjęcie aktywności, o której mowa w wyżej przywołanym przepisie. Jednak zgodnie z art. 36 ust. 2a Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych pracownik jest obowiązany poinformować płatnika składek (pracodawcę) o podleganiu ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu niż przebywanie na urlopie wychowawczym.

Skoro art. 1867 § 1 Kodeksu pracy ustala, że zamiast urlopu wychowawczego pracownik może uzyskać – na swój wniosek – obniżenie wymiaru, w jakim jest zatrudniony, do 0,5 etatu, to przyjmuje się, iż pracownik korzystający z urlopu wychowawczego nie może podjąć aktywności zarobkowej, innej działalności lub nauki, angażujących czas dłuższy niż odpowiednik 0,5 etatu.

Skutki zaprzestania opieki nad dzieckiem

W razie ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca wzywa pracownika do stawienia się do pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania (art. 1862 § 2 Kodeksu pracy).

Uczęszczanie przez dziecko do przedszkola, w wymiarze kilku godzin dziennie, nie oznacza, że rodzic korzystający z urlopu wychowawczego zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, gdyż pobyt w przedszkolu z jednej strony w oczywisty sposób sprzyja rozwojowi społecznemu dziecka, a z drugiej – nie wyłącza sprawowania przez rodzica, w sposób ogólnie przyjęty, osobistej opieki nad dzieckiem. Prawo nie wymaga, aby opieka ta była realizowana bez żadnych przerw, przez 24 godziny na dobę.

Wydane pracownikowi polecenie powrotu do pracy jest dla niego wiążące, a jego niewykonanie należy traktować jako naruszenie obowiązku określonego w art. 100 § 1 Kodeksu pracy, który stanowi, że pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.

W komentarzach do analizowanego przepisu podnoszona jest wątpliwość, czy pracodawca może wymierzyć karę porządkową pracownikowi, który nie wykona jego wezwania do stawienia się do pracy w opisanych wyżej okolicznościach. Co do zasady nie ma możliwości rozwiązania z tego powodu umowy o pracę, zważywszy na brzmienie art. 1868 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu. Pracodawca może jednak – jeżeli uzna, że są ku temu dostateczne powody – rozwiązać z pracownikiem przebywającym na urlopie wychowawczym umowę o pracę bez wypowiedzenia, z winy pracownika (art. 1868 § 2 Kodeksu pracy).

W Kodeksie pracy nie określono, w jaki sposób pracodawca ma ustalić, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Może to więc uczynić w dowolny, zgodny z prawem sposób, pamiętając jednak o tym, że konieczne jest zgromadzenie na tę okoliczność dowodów. To przy ich pomocy, w razie sporu z pracownikiem, pracodawca będzie mógł wykazać, że do zaprzestania osobistej opieki nad dzieckiem rzeczywiście doszło.

Przykład 1.

Pracownica przebywała na urlopie wychowawczym. 10 kwietnia 2021 roku ojciec i babcia dziecka poinformowali pracodawcę, że pracownica wyjechała do pracy do innego miasta i tym samym trwale zaprzestała opieki nad dzieckiem. Oświadczenie to zostało zaprotokołowane i podpisane. Próby skontaktowania się pracodawcy z pracownicą w celu dodatkowego wyjaśnienia sprawy nie dały pozytywnego rezultatu. Pracodawca uznał oświadczenia ojca i babci dziecka za wiarygodne, wobec czego 15 kwietnia 2021 roku wezwał pracownicę do stawienia się w pracy w terminie 7 dni od dnia wezwania. Wezwanie wysłano listem poleconym, a także – z uwagi na informację, że pracownica nie przebywa pod dawnym adresem – jako wiadomość e-mail.

Dzięki możliwości podjęcia pracy, innej działalności lub nauki w czasie urlopu wychowawczego pracownik może kontynuować swoją aktywność zarobkową, co jest dla niego korzystne ze względów ekonomicznych, oraz podnosić kwalifikacje zawodowe lub rozwijać swoje zainteresowania.

Strzałka