Poradnik Pracownika

Urlop ojcowski w świetle dyrektywy work-life balance

Krajowe ustawodawstwo przewiduje urlop ojcowski dla pracownika-ojca. W ocenie ekspertów unijnych obecnie obowiązujące w krajach Unii Europejskiej (UE) przepisy nie zapewniają kobietom i mężczyznom wystarczających warunków w zakresie dzielenia się obowiązkami opiekuńczymi. Wdrożenie do polskiego porządku prawnego odpowiedniej dyrektywy (tzw. dyrektywa work-life balance) ma zmienić ten stan rzeczy. Jak to wpłynie na możliwość korzystania z urlopu ojcowskiego – o tym piszemy w niniejszym artykule.

Podstawa prawna zmian oraz ogólny cel regulacji

Zmiany dotyczące równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, w tym odnoszące się do urlopów rodzicielskich, ojcowskich i opiekuńczych, wymagają korekt legislacyjnych w przepisach Ustawy z dnia 26 czerwca 1976 roku – Kodeks pracy (kp).

Postanowienia prawa unijnego, które wymagają wdrożenia w ramach krajowego systemu prawnego, zostały zawarte w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 roku w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L Nr 188 z 12.07.2019 roku, str. 79), zwanej dalej „dyrektywą 2019/1158” lub „dyrektywą work-life balance”.

Dyrektywa work-life balance określa minimalne wymagania, które mają służyć osiągnięciu równości kobiet oraz mężczyzn w zakresie szans na rynku pracy. Drugi wątek tej dyrektywy jest bardziej istotny z punktu widzenia omawianej tematyki, dotyczy bowiem równego traktowania w miejscu pracy poprzez ułatwienie pracownikom-rodzicom (w tym także opiekunom prawnym) godzenia życia prywatnego i zawodowego. Dla realizacji tych celów dyrektywa 2019/1158 zakłada wprowadzenie zmodyfikowanych rozwiązań w odniesieniu do uprawnień pracowniczych:

  • związanych urlopem: ojcowskim, rodzicielskim i opiekuńczym;
  • dotyczących elastycznych form organizacji czasu pracy dla pracowników będących rodzicami lub opiekunami.

Warto podkreślić, że dyrektywa work-life balance odnosi się do wszystkich pracowników – kobiet i mężczyzn, związanych umową o pracę lub innym stosunkiem pracy określonym przez prawo krajowe, układy zbiorowe pracy lub praktykę obowiązujące w poszczególnych państwach członkowskich, przy uwzględnieniu orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości.

Zmiany mające na celu wprowadzenie dyrektywy work-life balance miały zacząć obowiązywać z początkiem sierpnia 2022 roku. Termin ten okazał się jednak nieosiągalny. Przyczyną tego są przede wszystkim przeciągające się konsultacje międzyresortowe i społeczne. Jeszcze pod koniec lipca br. Komitet do Spraw Europejskich przyjął kolejne uwagi zgłaszane przez różne podmioty do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw. W konsekwencji zgodnie z zapowiedziami przedstawicieli resortu pracy realną datą wejścia w życie nowelizacji jest 1 stycznia 2023 roku.

Założenia dyrektywy 2019/1158 w odniesieniu do urlopów ojcowskich

W kontekście urlopów rodzicielskich, w tym ojcowskich, założenia dyrektywy work-life balance przewidują przede wszystkim wspieranie uczestnictwa kobiet na rynku pracy oraz równy podział obowiązków opiekuńczych między mężczyzn i kobiety.

W celu przeniesienia postanowień dyrektywy 2019/1158 na grunt polskiego prawa przygotowano nowelizację odpowiednich przepisów. Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, oznaczony jako UC 118 jest już gotowy do przekazania pod obrady parlamentu. Prawdopodobny termin wejścia w życie zmian to początek sierpnia 2022 roku.

W uzasadnieniu do wspomnianej noweli stwierdzono, że istotnym czynnikiem mającym wpływ na niesatysfakcjonującą reprezentację kobiet na rynku pracy jest trudność w pogodzeniu obowiązków służbowych i rodzinnych. Kobiety posiadające dzieci poświęcają zazwyczaj mniej czasu na pracę zarobkową ze względu na konieczność realizowania nieodpłatnie obowiązków opiekuńczych.

Dyrektywa 2019/1158 ustanawia minimalne wymagania w zakresie urlopu ojcowskiego, urlopu rodzicielskiego i urlopu opiekuńczego, a także elastycznej organizacji pracy dla pracowników będących rodzicami lub opiekunów.

Fragment uzasadnienia do projektu zmian w kp

„Aby zachęcić do bardziej zrównoważonego dzielenia się obowiązkami opiekuńczymi między kobietami i mężczyznami, a także umożliwić wczesne tworzenie więzi między ojcami i dziećmi, zgodnie z dyrektywą 2019/1158 należy przyznać ojcom prawo do urlopu ojcowskiego. Taki urlop ojcowski powinien być wykorzystywany w okresie narodzin dziecka i wyraźnie wiązać się z tym wydarzeniem, a jego celem powinno być sprawowanie opieki”.

Jak już wspomnieliśmy na wstępie, przepisy kp przewidują prawo dla pracownika będącego ojcem dziecka do urlopu ojcowskiego. Co zatem ma zmienić wdrożenie dyrektywy work-life balance?

Przepisy dotyczące urlopu ojcowskiego – przed i po nowelizacji

Obecnie obowiązujące regulacje kp zakładają, że pracownik-ojciec wychowujący dziecko ma prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze do 2 tygodni, nie dłużej jednak niż: 

  • do ukończenia przez dziecko 24. miesiąca życia, albo
  • do upływu 24 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie dziecka i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia.

Uprawnienia pracownika-ojca w zakresie urlopu ojcowskiego zostały określone w art. 182(3) kp.

W projekcie nowelizacji ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, wdrażającej postanowienia dyrektywy 2019/1158, zaproponowano istotną zmianę w odniesieniu do okresu, w ramach którego będzie istniała możliwość skorzystania z urlopu ojcowskiego.

Nowelizacja przewiduje skrócenie okresu, w którego trakcie pracownik-ojciec będzie mógł wykorzystać urlop ojcowski – z 24 miesięcy do 12 miesięcy. Zmiana ta ma przyczynić się do realizacji postulatu wykorzystania urlopu ojcowskiego w związku z narodzinami dziecka (wiązać się z tym wydarzeniem).

Po planowanej zmianie art. 182(3) § 1 kp będzie stanowił, że w celu sprawowania opieki nad nowo narodzonym dzieckiem pracownik-ojciec ma prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze do 2 tygodni, nie dłużej jednak niż:

  1. do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, albo 

  2. do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie dziecka i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia.

Jak więc widać, w projekcie nie zmienił się wymiar urlopu ojcowskiego, skrócono natomiast przedział czasu, w którym pracownik-ojciec dziecka (dotyczy to także dziecka objętego opieką w drodze przysposobienia) może złożyć wniosek o ten urlop.

W projekcie nowelizacji doprecyzowano ponadto kwestie dotyczące formy, w jakiej jest dopuszczalne złożenie wniosku o urlop ojcowski. Chodzi bowiem w tym przypadku o zrównanie – w zakresie mocy prawnej – dokumentów składanych w tradycyjny sposób z wnioskami przekazanymi w postaci elektronicznej.

Zgodnie z proponowanym brzmieniem § 2 w art. 182(3) kp urlop ojcowski ma być udzielany na wniosek, w postaci papierowej lub elektronicznej, składany przez pracownika-ojca, w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. W dotychczasowym zapisie brak było odniesienia do możliwości złożenia wniosku drogą elektroniczną.

Urlop ojcowski w świetle dyrektywy work-life balance – podsumowanie

Dyrektywa work-life balance wskazuje minimalne wymagania, jakie powinny być spełnione w ramach krajowego ustawodawstwa dla zwiększenia poziomu równości kobiet oraz mężczyzn w zakresie szans na rynku pracy. Jednym z założeń wspomnianej dyrektywy jest umożliwienie wczesnego tworzenia więzi między ojcami i dziećmi, a celowi temu mają służyć korekty w przepisach dotyczących urlopów ojcowskich, które zostały zawarte w projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw. W odniesieniu do urlopu ojcowskiego skróceniu ulegnie okres, w jakim będzie on mógł być udzielony. Doprecyzowano także tryb składania wniosku o urlop ojcowski przez wprowadzenie elektronicznej formy zgłoszenia zamiaru skorzystania z tego uprawnienia.